وظایف مددکار اجتماعی در مدارس
نادر پوراصغریان، در مقاله ای تحت عنوان «زمینه مددکاری در بخش آموزش و
پرورش» در همایش سراسری مددکاران اجتماعی ایران می گوید: «امروزه تعلیم و
تربیت دیگر به مفهوم انتقال یک سری مفاهیم ذهنی نیست بلکه هدف تعلیم و
تربیت نایل شدن بر سه حیطه شناختی(دانش)، عاطفی(نگرش) و مهارتی(رفتاری)
توسعه یافته است. یعنی در پروسه آموزش، هم مربی و هم دانش آموز بایستی نخست
نسبت به پدیده های هستی و پیرامون خود شناخت حاصل کند و سپس تغییر نگرش
ایجاد نماید و در مرحله سوم روی رفتار اثرگذارد و به اصطلاح درونی شود و
محصول نهایی که انسانی اجتماعی است، در تعامل با دیگران قابلیت های مختلف
دانشی، نگرشی و مهارتی و رفتاری را کسب نماید.»
کبری قوامی، کارشناس ارشد مددکاری، مدرس دانشگاه و دارای سابقه ۱۴سال
مشاوره در مراکز پیش دانشگاهی آموزش و پرورش، معتقد است که مددکاری در
مدارس از وضعیت مطلوب فاصله زیادی دارد.
او در توضیح وضعیت مطلوب می گوید: «سطوح فعالیت مددکاران در آموزش و
پرورش بسیار متنوع و گسترده است. در حقیقت مددکاران می توانند در همه بخش
های آموزش و پرورش، در جهت بهبود روابط و حل مشکلات فعالیت کنند. یکی از
حیطه های مهم مددکاری در مدارس حیطه سلامت و ارتقاست. به این ترتیب که
مددکار می تواند زمینه های رشد و موفقیت دانش آموزان را با ایجاد بستر
مناسب برای شناخت استعدادها و توانایی ها و از قوه به فعل رساندن آنها،
فراهم کند و روابط دانش آموزان را با اولیای مدرسه، اولیای خودشان و دانش
آموزان دیگر بهبود بخشد.»
حیطه پیشگیری، حوزه فعالیت دیگری است که برای مددکاران اجتماعی تعریف شده است.
قوامی می گوید: «بچه ها در سنین مدرسه، با مسائل زیادی روبه رو می شوند،
آسیب های اجتماعی در این سنین بیشتر از هر سنی در کمین دانش آموزان است و
وظیفه آموزش و پرورش این است که از آسیب ها و انحرافات پیشگیری کند.
مددکاران اجتماعی در مدارس می توانند با ارائه آموزش های لازم به دانش
آموزان، مهارت های زندگی را در آنها افزایش دهند و به عبارت دیگر آنها را
توانمند کنند تا در آینده وقتی وارد جامعه می شوند بتوانند با مسائل و
مشکلات زندگی مقابله کنند یا سازگاری نشان دهند.»
علاوه بر پیشگیری، مددکاری اجتماعی می تواند پس از وقوع آسیب ها نیز
عملکرد بسیار مؤثری داشته باشد. تعداد زیادی از دانش آموزان، در سنین مدرسه
با مسائل و مشکلات متنوعی دست به گریبانند؛ مشکلاتی نظیر نابسامانی
خانواده، بی سرپرستی، بدسرپرستی، تک سرپرستی، ارتباطات نامناسب در محیط
خانواده و حتی مشکلات اقتصادی. این مسائل که به طور کلی موجب تغیر رفتار
دانش آموز و عدم پذیرش او توسط گروه دوستان می شود، تنها به دست مددکاری
اجتماعی قابل حل است. قوامی معتقد است: «مددکار این قدرت را دارد که در
کلیه مشکلات و مسائل دانش آموزان وارد شود و آنها را حمایت کند. او می
تواند ارتباطات صحیح و مناسب را به بچه ها آموزش دهد و رفتار آنها با محیط و
اطرافیانشان را تصحیح کند. مددکار حتی می تواند در زمینه اقتصادی و مالی
هم از دانش آموزان حمایت کند تا از انحرافات مصون بمانند. در حقیقت مددکار
با انجام این فعالیت ها، کارکرد مناسب اجتماعی را به بچه ها برمی گرداند تا
بتوانند زندگی سالم و عادی شان را داشته باشند.»
از دیگر وظایف مددکاری اجتماعی در مدارس تلاش در بهبود روابط پرسنل
مدرسه است. به بیان دیگر مددکار می تواند با تنظیم روابط مناسب بین مدیر،
معاونین، دبیران و مشاورهای مدرسه، توانایی های آنان را افزایش دهد و
شرایطی را فراهم کند که با فراغ بال بیشتری فعالیت کنند و بتوانند به
پیشرفت اهداف آموزشی سیستم کمک کنند.
مددکاری اجتماعی در آموزش و پرورش، کارکرد مهم دیگری دارد، قوامی از آن
تحت عنوان بهبود بخشی به روابط بین سازمانی یاد می کند. او برای توضیح این
کارکرد می گوید: «طبیعی است که آموزش و پرورش نمی تواند تمام اهداف خود را
به تنهایی تأمین کند و به کمک سازمان ها و وزارتخانه های دیگر احتیاج دارد.
مثلاً برای تزریق واکسن به بچه ها و آموزش مقابله با بیماری هایی مثل
ایدز، آموزش و پرورش نیاز به همکاری وزارت بهداشت و درمان دارد یا برای
کاهش اضطراب دانش آموزان دوره پیش دانشگاهی در آستانه کنکور، آموزش و پرورش
می تواند با همکاری وزارت علوم و سازمان سنجش اطلاعات و نرم افزارهایی را
در اختیار بچه ها قرار دهد.
یا در پروژه های آموزش رفتار در هنگام وقوع زلزله، آموزش و پرورش نیاز
به کمک سازمان هلال احمر دارد. مددکاری اجتماعی در سطح کلان توانایی فراهم
کردن زمینه این همکاری را با مؤسسات دیگر دارد، به عبارت دیگر مددکاری با
ایجاد و بهبود بخشی روابط بین وزارت آموزش و پرورش و دیگر سازمان ها به
تأمین اهداف چند جانبه آموزشی کمک می کند.»
مددکاری با مشاوره تفاوت دارد
در منابع و نظرات صاحبنظران می بینم که بین راهنمایی، مشاوره، روان
درمانی و روان کاوی حد و مرز دقیق و روشنی وجود ندارد. پوراصغریان در مقاله
خود توضیح می دهد: «راهنمایی، مشاوره، روان درمانی و روان کاوی اساساً
نگرش روان شناختی دارند و به عبارت دیگر فردنگر هستند، فرد را درمان و یا
در او تغییر به وجود می آورند و این اصلی ترین تفاوت این رشته ها و حرفه ها
با مددکاری اجتماعی است. البته در این حرفه ها و رشته ها نیز از روابط
اجتماعی، شرایط و محیط اجتماعی و… صحبت می شود ولی جوهره اصلی این رشته را
روان شناختی و فردگرایانه، یعنی فرد جدا شده از محیط اجتماعی خود تشکیل می
دهد.»
در حقیقت می توان این طور نتیجه گرفت که حوزه فعالیت مددکاری اجتماعی
بسیار وسیع تر از روانشناسی و مشاوره است، به این ترتیب که مشاور بیشتر با
خود فرد سرو کار دارد اما مددکار با خانواده، محیط اطراف و دوستان او و در
یک کلام با جامعه فرد سر و کار دارد. اما در حال حاضر در مدارس آموزش و
پرورش ردیفی تحت عنوان مددکار اجتماعی تعریف نشده و تنها مشاور اجازه
فعالیت دارد. در حالی که طبق گفته های کبری قوامی، مددکار اجتماعی و مشاور
آموزش و پرورش در گزارش کاری که از مشاوران مدارس مطالبه می شود، مواردی
ذکر شد که در حیطه عملکرد مددکاران است نه مشاوران. مواردی مثل سالم سازی
محیط مدارس که طبق تعریف وظایف نمی توان چنین کاری را از مشاور انتظار
داشت.
قوامی می گوید: «البته مشاوران هرچه در توانشان است انجام می دهند اما
اینها وظایف مددکار است، مددکار برای انجام این فعالیت ها آموزش دیده و
بهتر از عهده کارها برمی آید.»
به گفته قوامی اگرچه در سطح کلان و در خود وزارتخانه، پستی تحت عنوان
کارشناسی مددکاری وجود دارد و در کلینیک های مشاوره آموزش و پرورش نیز
مددکار اجتماعی حضور دائمی دارد، اما در داخل مدارس هنوز جایگاه مشخصی برای
مددکاری تعریف نشده است.
توجه به خدمات مددکاری مدارس، در کشوری که حدود ۲۰ میلیون نفر کودک و
نوجوان سرویس گیرنده های مستقیم آموزش و پرورش رسمی آن هستند، لازم و ضروری
به نظر می رسد. اگر آمار والدین را بر این تعداد اضافه کنیم می توان گفت
که در هر خانواده یک دانش آموز مشغول به تحصیل است یا در گذشته نزدیک مشغول
به تحصیل بوده و یا در آینده نزدیک مشغول به تحصیل خواهد شد. از این رو
دغدغه تعلیم و تربیت نه تنها همه خانواده ها را متأثر کرده که بیشتر
خانواده ها را نسبت به وضعیت تحصیلی و شغلی آینده فرزندشان، نگران و دل
مشغول کرده اند. مددکاری، حرفه هنری است که با اتکا بر دانش و بردباری،
فداکاری و ایثار، در حمایت از دانش آموزان و خانواده های آنان سعی و اهتمام
می ورزد و در جهت کاهش دغدغه های تربیتی و آموزشی و حل آسیب های اجتماعی
با اطمینان گام برمی دارد
همه روز روزه بودن همه شب نماز کردن